کتاب درسی زمین شناسی سال سوم متوسطه رشته علوم تجربی
این کتاب ابتدا مختصری از مطالب مهم و مفید کتاب درسی را مطرح نموده سپس به سوالات تکمیلی هر موضوع پرداخته است . که برای تسلط به کتاب، خواندن این مطالب را به شما خواننده عزیز پیشنهاد می کنم . زمین شناسی سال سوم متوسطه شامل:
فصل اول زمین شناسی وشاخه های آن
فصل دوم آب درهوا
فصل سوم آب در دریا
فصل چهارم آب در خشکی
فصل پنجم کانیها
فصل ششم ماگماتیسم و سنگهای آذرین
فصل هفتم سنگهای رسوبی
فصل هشتم فرآیند دگرگونی و سنگهای دگرگون شده
فصل نهم تغییرات سنگها-
فصل اول - زمین شناسی ازعلوم پایه وعلمی است که به مطالعه ی سیاره ای می پردازدکه برروی آن زندگی می کنیم.امکان تداوم حیات برروی زمین وقتی میسرشدکه درهواکره لایه ازون تشکیل وباجلوگیری ازوروداشعه فرابنفش خورشید،اکسیژن کافی برای نفس کشیدن دراختیارموجودات زنده قرارگرفت. انواع ذخائرمعدنی فلزی وغیرفلزی ازویژگیهای بخش بیرونی پوسته زمین است.باکشف ذخائراورانیوم درایران کشورما علاوه برانرژی هسته ای ازدیگرموهبتهای الهی مانندانرژی گرمائی،خورشیدی،بادی و...برخورداراست. توجه انسانها به کره ی زمین به عنوان تنهامکان برای زندگی است که استفاده ی نادرست ازآن موجب نابودی زمین خواهدشد. دانش زمین شناسی به دوبخش اصلی تقسیم می شود: 1
)زمین شناسی فیزیکی:به مطالعه ی موادسازنده زمین مانندکانیها وسنگهاوهمچنین فرآیندهائی که درزمین یادرسطح آن رخ می دهندمی پردازد.
2)زمین شناسی تاریخی:به مطالعه منشاوتحولات زمین،تاریخچه قاره هاواقیانوسها،جانوران وگیاهان،هواکره ورویدادهای گذشته ی زمین می پردازد.
شاخه های علم زمین شناسی: 1)زمین شناسی اقتصادی:به دنبال مکانهائی هستندکه درآن ذخائرمعدنی ارزشمندمانندمس، طلا،آهن،نقره و...قراردارند. 2)آب شناسی:مطالعه درزمینه تشکیل سفره های آب زیرزمینی،حرکت آب دردرون زمین وچگونگی یافتن آنها است.اماآبشناسان به مطالعه ی آبهای سطحی می پردازند. 3)ژئوفیزیک:مطالعه ی ساختمان درون زمین وشناسائی ذخائرمعدنی به کمک امواج لرزه ای،بررسی مغناطیس،مقاومت الکتریکی وشدت گرانش سنکها. 4)زمین شناسی نفت:شناخت چگونگی تشکیل ومهاجرت نفت دراعماق زمین ویافتن مکانهائی که درآن نفت تجمع می یابد. 5)دیرینه شناسی:یافتن اطلاعاتی درباره تاریخچه ی حیات،سرگذشت زمین،آب وهوای گذشته بابررسی فسیلهاوشواهدموجوددرسنگها. 6)زمین شناسی مهندسی:ویژگیهای موادسطحی زمین راازنظرمقاومت دربرابرفشار،نفوذپذیری ومکان مناسب برای ساخت سازه های مهندسی مانندسد،نیروگاه،تونل،جاده و...بررسی می کند 7)تکتونیک(زمین ساخت):علم شناسائی وبررسی ساختارهای تشکیل دهنده ی پوسته زمین وعلت به وجودآمدن آنهاست.مطالعه ساختاردرونی زمین،چگونگی تشکیل رشته کوهها، اقیانوسها،زمین لرزه هاودیگررخدادهای سطح زمین. 8)سنگ شناسی(پترولوژی):مطالعه سنگهای آذرین ودگرگونی چگونگی تشکیل ،منشا،رده بندی وترکیب آنها. 9)رسوب شناسی وسنگ شناسی رسوبی:مطالعه چگونگی تشکیل رسوبات دراثرهوازدگی وفرسایش وتبدیل آنهابه سنگهای رسوبی. 10) ژئومورفولوژی(زمین ریخت شناسی):علم مطالعه سیماها،پدیده هاوشکلهای سطح زمین مانندکوهها،دره ها،پستی وبلندی هاوشیوه تشکیل آنهاتوسط عوامل سطحی است. 11)زمین شناسی زیست محیطی:حل مسائل زیست محیطی مانندشیوه انتقال ورفع آلاینده ها، فرسایش خاک،افزایش جمعیت،بهره برداری بیش ازحدازمنابع معدنی افزایش روزافزون فاضلابهاو... 12)زمین شناسی پزشکی:مطالعه تاثیرعناصر،کانیها وموادزمین برسلامت انسان.
سؤالات 1--مطالعه درموردمغناطیس زمین مربوط به کدام شاخه ی علم زمین شناسی است؟ الف)ژئومورفولوژی ب)پترولوژی ج)ژئوفیزیک د)دیرینه شناسی
2--تحقیق ومطالعه درموردسنگهای آذرین مربوط به کدام شاخه ی علم زمین شناسی است؟ الف)دیرینه شناسی ب)پترولوژی ج)زمین شناسی اقتصادی د)ژئوفیزیک
3-حل مسائل مربوط به بهره برداری بیش ازحدازمنابع معدنی مربوط به کدام شاخه ی علم زمین شناسی است؟ الف)زمین شناسی پزشکی ب)زمین شناسی زیست محیطی ج)زمین شناسی اقتصادی د)ژئوفیزیک
4-مطالعه ی موادسازنده زمین مانندکانیها وسنگها مربوط به کدام شاخه اصلی زمین شناسی است؟ الف)زمین شناسی اقتصادی ب)زمین شناسی تاریخی ج)زمین شناسی فیزیی د) ژئوفیزیک
-۵ مطالعه چگونگی تشکیل رشته کوهها، مربوط به کدام شاخه ی علم زمین شناسی است؟
الف) تکتونیک ب)ژئومورفولوژی ج)پترولوژی د)زمین شناسی مهندسی
--------------------------------------------------------------- فصل دوم- بخارآب درهوا 1
- رطوبت مطلق : جرم بخار آب موجود در واحد حجم هوا را، رطوبت مطلق می گویند . در هر دمایی، هوا قادر است مقدار مشخصی بخار آب را به خود جذب کند. هرچه دمای هوا بالاتر باشد، قابلیت جذب بخار آب آن بیشتر است. 2-رطوبت نسبی : برای بیان کی فیت هوا از نقطه نظر مقایسه آن با حالت اشباع از اصطلاح رطوبت نسبی استفاده می شود. رطوبت نسبی={(رطوبت مطلق هوا) تقسیم بر(طوبت مطلق لازم برای اشباع هوا درآن دما)}*0 10 رطوبت سنج نیزترکیبی ازدودماسنج خشک وتراست که ازروی اختلاف دمای آنهارطوبت نسبی هوارااندازه می گیرند. نقطه شبنم دمایی را که در آن هوای غیراشباع به حالت اشباع درمی آید، نقطه شبنم می گویند . حال اگر دما از این نقطه هم پایین تر برود، رطوبت هوا بیش از ظرفیت آن است و به صورت قطرات شبنم در جاهای سرد مثل برگ گیاهان می نشیند. ابر و مه برای تشکیل ابر باید هوای مرطوب، سرد شود و دمای آن به زیر نقطه شبنم برسد . با تشکیل قطرات آب یا تکه های یخ، این ذرات در هوا معلق می مانند و مجموعه آنها، ابرها را تشکیل می دهند . از نظر کلی، ابر و مه تفاوتی ندارند، فقط مه در قسمتهای پایین و ابر در نواحی بالا تشکیل می شود و قطر ذرات آب تشکیل دهنده ابر و مه از/02 میلیمتر تجاوز نمی کند . ابرها را به سه دسته کلی لایه ای (استراتوس)، توده ای (کومولوس) و پر مانند (سیروس ) تقسیم می کنند. اگر ارتفاع تشکیل ارتفاع ابر بیش از معمول باشد، جلوی نام آن پیشوند آلتو قرار می دهند و اگر ابر،قدرت بارندگی داشته باشد، در جلوی نام آن کلمه نیمبوس به کار می برند . برای آنکه بارندگی رخ دهد با ید ذرات تشکیل دهنده ابر به قدر کافی بزرگ و سنگین شوند تا بتوانند سقوط کنند. آب و هوا(اقلیم) آب و هوای هر منطقه، تابع دو عامل اصلی دما و بارش است. مناطق کم باران درعرضهای جغرافیائی25درجه شمالی و30درجه جنوبی واقع اندودراین مناطق میزان تبخیربیش ازبارش وازسوی دیگ بادهای آن خشک اند ورطوبت زیادی راجذب می کنند.درعرضهای 40تا50درجه میزان بارش بیش ازتبخیراست وعلت آن برخوردبادهای مخالفی است که ازجانب قطب ومناطق معتدله می وزدودراین مناطق جبه های پربارانی راتشکیل می دهند.
سؤالات 1- نقطه شبنم چه دمایی است؟ الف) دمایی که در آن هوا از بخار آب اشباع نشده باشد. ب) دمایی که در آن هوا از بخار آب اشباع شده باشد. ج) دمایی که در آن رطوبت هوا بیش از ظرفیت آن است. د) دمایی که در آن رطوبت هوا کمتر از ظرفیت آن است
2- "سیرواستراتوس"چه نوع ابری است؟
الف) ترکیبی از ابرهای توده ای و لایه ای ب) ترکیبی از ابرهای پرمانند و لایه ای ج) ترکیبی از ابرهای پرمانند و توده ای د) ترکیبی از ابرهای لایه ای و بارانی
3- اگر ابر قدرت بارندگی داشته باشد در جلوی نام آن کلمه ....... را به کار می برند.
الف) سیرو ب) آلتو ج) نیمبوس د) کومولو
۴- هرچه دمای هوا ....... باشد، قابلیت جذب بخار آن ....... است.
الف) پایین تر بیشتر ب) پایین تر کمتر ج) بالاتر کمتر د) پایین تر اشباع
5-رطوبت نسبی ورطوبت مطلق هوای منطقه ای به ترتیب75درصد و12گرم درمترمکعباست.هرمترمکعب هوا،حداقل باچندگرم بخارآب دیگربه حداشباع می رسد؟
الف)4 ب)25/6 ج)9 د)16
--------------------------------------------------------------- فصل سوم- آب در دریا
ویژگیهای آب دریا املاح اگر آب دریا را تبخیر کنیم یا بجوشانیم، مقداری نمکهای مختلف به دست می آوریم . مقدار نمکهای محلول در آب را معمولاً برحسب گرَم بر کیلوگرم آب، بیان می کنند و به آن درجه شوری می گویند. گازها گازها هم در درون آب دریا یافت می شوند و در این میان اکسیژن و دی اکسید کربن از بقیه مهمتر هستند. ماهیها و جانوران آبزی دیگر از اکسیژن محلول در آب استفاده می کنند و سپس اکسیژن اتمسفری جایگزین اکسیژن مصرف شده می شود . فقط مقدار کمی از دی اکسید کربن محلول در آب به صورت باقی می ماند . مقدار زیادی از این گاز با آب واکنش کرده و به صورت یونهای کربنات و بیکربنات درمی آید. دما عامل اصلی گرم کننده آب دریا اشعه خورشید است که تا عمقی متجاوز از صد متر در آب دریا نفوذ می کند . جریانهای دریایی با جابه جا کردن آبهای سرد و گرم، دما را در نواحی مختلف تا حدی متعادل می کنند . در عمق بیش از 500 متر، دمای آب ثابت و برابر 4 درجه سانتی گراد است. فاصله میان لایه سطحی آب و قسمتهای عمیق که دمای آب کاهش می یابد، ترموکلاین نام دارد. فشار - فشار آب با افزایش عمق، زیاد می شود. در مقابل هر ده متر عمق، یک اتمسفر بر فشار آب اضافه می شود. چگالی - هرچه آب دریا شورتر، سردتر و دارای مواد معلق بیشتری باشد، چگالتر است. حرکات - آب اقیانوسها و دریاها دائماً در حال حرکت است . این حرکت، علل مختلفی دارد که از میان آنها می توان اثر باد (موج) و نیروی گرانشی ماه و خورشید (جزر و مد) را نام برد. امواج - حرکت منظم ذرات آب به طرف بالا و پایین، موج نامیده می شود که به صورت چینهایی در سطح آب دیده می شود . وقتی موجی از سطح آب می گذرد، ذرات آب در قسمت سطحی حرکت دایره مانندی انجام می دهند . قطر این دایره ها با افزایش موج کاه ش می یابد و در عمقی معادل نصف طول موج، ذرات آب تقریباً دیگر حرکتی ندارند . جریانهای اقیانوسی- توده های آب در امتداد سطح یا در عمق اقیانوسها حرکت می کنند . این گونه حرکات آب را جریانهای سطحی و عمقی می خوانند. جریانهای سطحی : عامل مهم به وجود آورنده جریانهای سطحی، بادهای عمومی هستند. زمانی که باد در امتداد سطح آب می وزد، علاوه بر تولید موج می تواند آبهای سطحی را به جلو براند . عواملی نظیر حرکت وضعی زمین، اختلاف چگالی آب و شکل بستر اقیانوسها نیز در جریانهای سطحی مؤثرند . جریانهای دریایی گلف استریم و لابرادور از جریانهای سطحی هستند. جریانهای عمیق : اختلاف چگالی آب اقیانوسها در نقاط مختلف، موجب جابه جایی آب و تشکیل جریانهای قائم می شود. اختلاف شوری، مخلوط شدن آب با گل و لای و سرد شدن آب از عوامل به وجود آورنده جریانهای عمیق هستند. شکل شناسی بستر اقیانوسها مطالعه بستر اقیانوسها در چند دهه اخیر، به روشن شدن وضعیت زمین شناسی سیاره ما کمک شایانی کرده است . بستر اقیانوسها مانند سطح خشکیها دارای پستی و بلندیها و عوارض متنوعی است . برخی از مهمترین بخشهای تشکیل دهنده بستر اقیانوسها عبارتند از: فلات قاره فلات قاره بخ ش کم شیب حاشیه قاره هاست که از خط ساحلی تا سراشیب قاره یعنی جایی که شیب بستر دریا ناگهان تغییر می کند ادامه دارد. فلات قاره از نظر زمین شناسی جزو قاره به حساب می آید . شیب فلات قاره حدود 1/0درجه است.فلاتهای قاره بیشتر از لایه های رسوبی ضخیم ساخته شده اند. سراشیب قاره فلات قاره به بخش نسبتاً پر شیب تری از بستر اقیانوس (با شیب حدود 2 تا 6 درجه ) منتهی می شود که به آن سراشیب قاره می گویند. خیز قاره در دامنه سراشیب قاره نیز معمولاً منطقه ای با شیب نسبتاً آرام به نام خیز قاره وجود دارد که سراشیب قاره را به حوضه عمیق اقیانوس متصل می کند. عمیقترین بخشهای اقیانوسی در دراز گودالها قرار دارد . ژرفترین نقطه اقیانوسها، در دراز گودال ماریانا در غرب اقیانوس آرام واقع است. دشت مغاکی دشت مغاکی بخش مسطح، هموار و عمیق حوضه های اقیانوسی را تشکیل می دهد . پشته های اقیانوسی پشته های اقیانوسی در واقع رشته کوههای خطی بزرگی هستند که به طول حدود 60 هزار کیلومتر درکف اقیانوسها امتداد دارند. پشته های اقیانوسی محل فعالیتهای آتشفشانی و زمین لرزه های فراوان است.
سؤالات 1- هرچه دمای آب ....... و شوری آب ....... باشد، چگالتر است.
الف) بیشتر کمتر ب) کمتر بیشتر ج) بیشتر بیشتر د) کمتر کمتر
2- کدامیک از عوامل زیر در جریانهای سطحی آب اقیانوسها مؤثر است؟
الف) اختلاف چگالی آب ب) شکل بستر اقیانوسها ج) بادهای عمومی د) درجه شوری
۳- جریان دریایی لابرادور، آبهای ....... را به عرضهای ....... می برد.
الف) سرد قطبی بالاتر ب) گرم استوایی بالاتر ج) سرد قطبی پایین تر د) گرم استوایی پایین تر
4- فاصله میان لایه سطحی آب و قسمتهای عمیق را که دمای آب کاهش می یابد، چه می نامند؟
الف) حوضه اقیانوسی ب) ترموکلاین ج) خیز قاره د) سراشیب قار ه
5- جریانهای عمیق آب به چه علت به وجود می آیند؟
الف) بادهای عمومی ب) اختلاف چگالی ج) اختلاف فشار د) بادهای موسمی
6- درعمق 100 منری ،فشارآب دریاچندبرابرعمق 20متری است؟
الف)50 ب)6 ج)20 د)5
۷- چگالی کدامیک ازآبهای زیربیشتراست؟
الف)گرم وشور ب)سردوگل آلود ج)سردوزلال د)گرم وزلال
-------------------------------------------------------------- فصلچهارم- آب در خشکی
آبهای جاری بخشی از باران را که در سطح زمین به سوی مناطق پست تر جاری می شود« رواناب » می گویند . عواملی مانند تراکم خاک، گیاهان و گیاخاک موجود در خاک در میزان رواناب تأثیر دارند. حوضه آبریز بدنه اصلی هر رودخانه، مرکب از تعدادی رودهای کوچک است. رودهای کوچک نیز خود از انشعابات کوچکتر تشکیل شده اند که رواناب ها قسمت اعظم آن را تأمین می کنند. منطقه ای که به وسیله یک رود و شاخه های آن زهکشی می شود« حوضه آبریز » نام دارد.برای هر یک از انشعابات رود نیز می توان حوضه آبریز در نظر گرفت . خطی که یک حوضه آبریز را از ح وضه مجاور جدا کند، خط تقسیم نامیده می شود. سرعت آب سرعت آب، فاصله ای است که هر ذره از آب در واحد زمان طی می کند . سرعت آب در نقاط مختلف یک رودخانه، متفاوت است . در مقطع یک رودخانه مستقیم بیشترین سرعت جریان آب در وسط و نزدیک سطح آب است . وقتی مسیر رودخانه دارای انحنا باشد، بیشترین سرعت از وسط رودخانه به طرف دیواره مقعر آن منتقل می شود. آبدهی حجم آبی که در واحد زمان، از مقطع عرضی رودخانه عبور می کند،« دبی » خوانده می شود. آبدهی معمولاً برحسب متر معکب در ثانیه بیان می شود. آب زیر زمینی آب زیر زمینی بخشی از منافذ خالی سنگها و خاکها را در زیر زمین اشغال می کند. پس از هر بارندگی، قسمتی از آب باران به داخل زمین نفوذ می کند . بخشی از این آب به صورت معلق در فضاهای خالی خاکها و سنگها باقی می ماند. در نتیجه منطقه ای در بالا به وجود می آید که در آن منافذ خالی، هم با آب و هم با هوا پر شده است. به این منطقه « منطقه تهویه » می گویند. بخشی از آب نفوذی نیز از لابه لای منافذ خاک و سنگ به راه خود به طرف پایین ادامه می دهد تا جایی که تمام فضاهای خالی از آب پر شود این منطقه را« منطقه اشباع » می گویند. سطح فوقانی منطقه اشباع را، اگر با لایه نفوذ ناپذیری محصور نشده باشد« سطح ایستابی » می نامند. تخلخل و نفوذ پذیری تخلخل عبارت است از حجم فضاهای خالی یک نمونه سنگ یا رسوب به حجم کل آن، که معمولاً به صورت درصد بیان می شود . تخلخل به عوامل مختلفی مانند شکل، اندازه و آرا یش دانه ها، درجه سیمان شدگی، میزان هوازدگی و تعداد درز و شکافها بستگی دارد. تخلخل={(حجم فضاهای خالی)تقسیم بر(حجم کل)}* 100 حرکت آب زیر زمینی آب از جایی که ارتفاع و فشار بیشتری دارد به سمت منطقه ای که ارتفاع و فشار آن کمتر است حرکت می کند . بنابراین آب از جایی که سطح ایستایی، بالاتر است به سمت محلی که سطح ایستابی پایینتر است، جریان می یابد. آبخوان (لایه آبدار) آبخوان« سفره زیرزمینی » یا « لایه آبدار » عبارت از لایه یا لایه هایی از رسوبات با سنگهای نفوذپذیر اشباع از آب در زیرزمین است که آب بتواند نسبتا به آسانی در آن حرکت کند . رسوبات سخت شده، ماسه، شن، ریگ و غیره معمولاًاز نظر تشکیل آبخوان بسیار مناسب اند . آبخوان را به دو نوع آزاد و تحت فشار، تقسیم می کنند . در آبخوان آزاد،سطح ایستابی سطح فوقانی منطقه اشباع را تشکیل می دهد . در آبخوان تحت فشار، لایه نف وذپذیر بین لایه های نسبتاً نفوذناپذیری محصور شده است . آب باران و غیره از جایی که لایه نفوذپذیر در سطح زمین بیرون زدگی دارد وارد آن می شود، که به آن منطقه تغذیه یا آبگیری می گویند . وقتی چاهی تا یک سفره تحت فشار حفر شود آب در آن بالا می آید. ارتفاعی که آب تا آنجا بالا می آید با سطح پیرومتریک مشخص می شود. ترکیب شیمیایی آب ضمن حرکت آهسته در زیر زمین فرصت زیادی برای حل کردن کانیهای مسیر خود دارد . به همین جهت میزان نمکهای محلول در آبهای زیرزمینی به طور کلی بیشتر از مقدار املاح آب رودهاست . مقدار نمکهای موجود در آبهای زیرزمینی موجود در سنگهای آذرین و دگرگون شده معمولاً خیلی کم است . آب موجود در سنگهای کربناتی معمولاً از نوع آبهای سخت است یعنی یونها کلسیم و منیزیم بالایی دارد . آبهای موجود در سنگهای تبخیری مانند سنگ نمک و سنگ گچ عموماً نمکهای زیادی دارند. لایه های آبدار موجود در رسوبات آبرفتی معمولاً حاوی آب شیرین اند. یخچالها حدود 2 درصد آبهای روی زمین به صورت یخ، 10 درصد از خشکیهای زمین را می پوشانند . 86 درصد یخچالهای زمین در قطب جنوب، 10 درصد جزیره گرینلند و بقیه به صورت پراکنده در نقاط مختلف زمین قرار دارن د. یخچالها در مناطقی که بارش برف سالانه بیش از مقداری است که ذوب می شود، به وجود می آیند . انباشته شدن برف، سبب متراکم شدن برفهای عمقی می شود . به این ترتیب یخ برفی تشکیل می شود . به تدریج یخ برفی فشرده تر می شود و یخ حبابدار و پس از آن یخ بلوری تشکیل می شود. در این حال یخچال تشکیل شده است. دریاچه ها آبهای ساکن داخل خشکی ها را که ارتباط مستقیم با دریاها ندارند، دریاچه می گویند . دریاچه ها در همه جا و در شرایط زمین شناسی گوناگون ممکن است تشکیل شوند . ترکیب شیمیایی آب دریاچه ها به عواملی مانند جنس سنگهایی که آبهای زیرزمینی و آب رودهای تغذیه کننده، از آنها عبور می کنند و جنس بستر دریاچه، میزان تبخیر در منطقه، میزان آبهای ورودی و خروجی و پوشش گیاهی منطقه بستگی دارد.
سؤالات
1- وقتی که مسیر رودخانه دارای انحنا باشد، سرعت آب در کدام قسمت بیشتر است؟ الف) در وسط رودخانه ب) نزدیک کف و دیواره ها ج) در طرف دیواره مقعر د) در طرف دیواره محدب
2- کدامیک از موارد زیر برای تشکیل لایه آبدار مناسبتر است؟
الف) سنگهای کربناتی ب) شن و ماسه ج) خاکهای رس د) سنگهای آذرین
3- جایی که لایه نفوذپذیر در سطح زمین بیرون زدگی دارد، چه نامیده می شود؟
الف) سطح ایستابی ب) منطقه تحت فشار ج) منطقه آبگیری د) سطح پیزومتریک
4- دریاچه ولشت چگونه تشکیل شده است؟
الف) باقی مانده یک دریای قدیمی است. ب) بر اثر رسوب گذاری یخچالها به وجود آمده است. ج) بر اثر ریزش کوه و بستهیر رود به وجود آمده است. د) حاصل فروافتادگی قسمتی اززمین است.
۵- آبهای موجود در کدامیک از سنگهای زیر، نمک زیادتری دارند؟
الف) سنگهای آذرین ب) سنگهای دگرگون شده ج) سنگهای تبخیری د) سنگهای کربناتی
۶-باکاهش کدامیک درحوضه آبریز،دبی رودی که آن حوضه راپس ازیک بارندگی تخلیه می کند،افزایش می یابد؟ الف) وسعت ب)پوشش گیاهی ج)مقداربارندگی د)رطوبت نسبی هوا
7- اگرمقدارتخلخل یک سنگ32 درصد وحجم فضاهای ختلی آن 6/1مترمکعب باشد،حجم کل سنگ چندمترمکعب است؟
الف)5/ ب)2 ج)5 د)20
--------------------------------------------------------------- فصل پنجم - کانیها
کانیها کانیها مواد طبیعی، غیرآلی، متبلور و جامدی هستند که ترکیب شیمیایی نسبتاً ثابتی دارند . سنگها از تجمع کانیها ساخته می شوند و کانیها از تجمع اتمها ساخته می شوند. بعضی کانیها در سطح زمین و بعضی در درون زمین فراوان تر هستند . فراوانی یک کانی به شرایط تشکیل آن و پایداری آن در محیط نیز وابسته است . بعضی کانیها از انجماد مواد مذاب، بعضی از سرد شدن بخارها در سطح یا شکاف سنگها، بعضی از تبخیر محلولهای اشباع، بعضی از تخریب کانیهای دیگر و بعضی دیگر در نتیجه وارد آمدن فشار و گرمای زیاد روی کانیهای دیگر به وجود می آیند. خواص فیزیکی کانیها 1- شکل بلور- تقریباً همه کانیها به صورت متبلور دیده می شوند؛ یعنی اتمهای آنها طبق نظم معینی کنار هم قرار می گیرند . در نتیجه بلور دارای سطوح صاف است و به یالها و سطوح خارجی محدود می شود . اندازه بلورها متفاوت و به « ریزبلور » به بلورهای قابل مشاهده با میکروسکوپ « درشت بلور » به بلورهای قابل مشاهده با چشم می باشد « نهان بلور » بلورهای قابل تشخیص با پرتو ایکس. می گویند. زوایای بین سطوح مشابه در تمام بلورهای یک کانی معین، یکسان و تغییر ناپذیر است. 2-سختی- به مقاومت کا نی در برابر خراشیده شدن، سختی کانی گفته می شود. سختی کانیها بیشتر به طرز قرار گرفتن اتمها در شبکه بلورین و نوع پیوندهای اتمی در کانی بستگی دارد تا ترکیب شیمیایی آنها . در مقیاس موس (mohs)که مقیاسی برای سختی کانیهاست، نرم ترین کانی (تالک) سختی یک دارد و سخت ترین کانی (الماس ) سختی ده دارد. 3-جلا - توانایی کانی در منعکس ساختن، عبور یا جذب نور را جلا می گویند . جلای کانیها را می توان به دو گروه فلزی و غیر فلزی تقسیم کرد . در جلای فلزی نور به خوبی منعکس می شود . در جلای غیر فلزی نور به خوبی منعکس نمی شود و برای بیان آن از اصطلاحاتی مانند صمغی، چوب، ابریشمی، خاکی و ... استفاده می شود. 4- کلیواژ (رخ) - بعضی بلورها، به هنگام شکسته شدن در امتداد سطح یا سطوح معینی از هم جدا می شوند. هر قدر قدرت پیوند اتمی در امتداد سطوحی ضعیف تر باشد، کانی در آن جهت آسانتر می شکند. 5- چگالی نسبی - چگالی نسبی کانی از تقسیم چگالی کانی به چگالی آب به دست می آید . هر قدر اتمهای سازنده کانی به هم نزدیکتر و فشرده تر باشند، چگالی نسبی کانی بیشتر خواهد بود. 6-رنگ و رنگ خاکه- می توان کانی ها را از روی رنگ آنها شناسایی کرد اما این یک قاعده کلی نیست زیرا ناخالصی ها رنگ کانی را تغییر می دهند . اما بعضی کانیها مثل یاقوت (قرمز)، فیروزه (فیروزه ای )، گرافیت (سیاه ) و مالاکیت (سبز) با رنگشان قابل شناسایی هستند . اگر کانی را روی چینی بدون لعاب بکشیم، از روی رنگ خطی که بر جای می گذارد، می توان نوع کافی را تشخیص داد. 7- راههای شناسایی دیگر بعضی راههای دیگر شناسایی عبارتند از بررسی چکش خواری کانی، مقاومت کانی در برابر گرما، مزه کانی، خاصیت مغناطیسی کانی، لمس کانی و استفاده از بعضی واکنشهای شیمیایی برای شناسایی کانی. کانیهای ماگمایی سنگهای آذرین از سرد شدن مواد مذاب درونی به نام ماگما به وجود آمده اند. ماگما یک ترکیب سیلیکاتی با مقداری اکسیدهای فلزی، بخار آب و دیگر مواد فرار است که از اعماق به قسمتهای بالایی پوسته راه می یابد . ماگما در ضمن بالا آمدن، به تدریج دمای خود را به سنگهای اطراف منتقل می کند و سرد می شود و کانیهای آذرین یکی پس ازدیگری متبلور می شوند . مهمترین کانیهای ماگمایی عبارتند از سیلیس و سیلیکاتهای فلزاتی چون آلومینیوم، آهن، کلسیم، منیزیم، سدیم و پتاسیم که 99 درصد حجم سنگهای آذرین را تشکیل می هند . به مقدار بسیار کم در این گونه سنگها، کانیهای غیرسیلیکات مانند اکسیدها، فسفاتها، سولفاتها و سولفیدها نیز یافت می شود. سیلیکاتها واحد سازنده سیلیکاتها به شکل هرم چهار وجهی است که سطوح آن را مثلثهای متساوی الاضلاع تشکیل می دهند . این واحد سازنده ( Sio4) دارای 4بار منفی است . این بنیانها به وسیله یونهای مثبتی چون آلومینیوم، آهن، منیزیم و غیره طوری به یکدیگر متصل شده اند که واحد سازنده بلور در مجموع دارای بار خنثی است . سیلیکاتها را به دو دسته تیره (دارای آهن و منیزیم) و روشن (فاقد آهن و منیزیم) تقسیم می کنند. در زیر به چند نمونه مهم سیلیکاتها اشاره شده است. سیلیکاتهای تیره الیوین - الیوین سیلیکات آهن و منیزیم با بلورهای سبز زیتونی است، جلای شیشه ای دارد و فاقد رخ است . الیوین در دمای بالا تشکیل می شود. تحت تأثیر محلولهای آبدار گرم ابتدا به سرپانتین و سپس به تالک مبدل می شود. پیروکسن - سیلیکات کلس یم، آهن و منیزیم به رنگهای سیاه تا سبز تیره است. بلورهای آن به شکل منشور است . مهمترین نوع آن اوژیت است. آمفیبولها - سیلیکاتهای کلسیم، آهن و منیزیم آبدارند . بلور آنها سوزنی شکل است. مهمترین آنها هورنبلاند است . آزبست نیز از انواع آمفیبولهاست. میکای سیاه یا بیوتیت - سیلیکات آهن، منیزیم و پتاسیم آبداراست. بلورهای آن به شکل پولکهای سیاه براق است. به آسانی ورقه ورقه می شود یعنی رخ یک جهتی دارد. سیلیکاتهای روشن میکای سفید (مسکوویت) -این کانی به جای آهن و منیزیم دارای پتاسیم و آلومینیوم است . می توان آن را سیلیکات پتاسیم و آلومینیوم آبدار در نظر گرفت . رنگ آن سفید تا بور است . بقیه مشخصات آن مانند میکای سیاه است. فلدسپاتها - بعضی سیلیکات آلومینیوم و پتاسیم (ارتوکلاز) و بعضی ها سیلیکات سدیم و کلسیم دار (پلاژیوکلاز ) هستند. ارتوکلازها به رنگ کرم روشن تا صورتی در سنگهای آذرین یافت می شوند . رنگ پلاژیوکلازها سفید تا خاکستری کم رنگ است. کوارتز- فرمول شیمیایی آنSio2 است . سختی آن زیاد است و رخ ندارد. جلای آن شیشه ای است . کوارتز گاهی به صورت رگه ای هم یافت می شود. عقیق وآمتیست(کوارتزبنفش) نوعی کوارتزند غیر سیلیکاتها آپاتیت - فسفات کلسیم با کمی کلر یا فلوئور است . بلورهای آن زرد یا سبز مایل به زرد است . از آپاتیت در تهیه کودهای شیمیایی استفاده می شود. فیروزه - فسفاتی به رنگ آبی فیروزه ای است. باریت - سولفات باریم است که معمولاً به صورت رگه های معدنی یافت می شود . رنگ آن سفید و یا خاکستری است و چگالی آن زیاد است(5/4). پیریت - سولفات آهن با بلورهای مکعبی شکل و جلای فلزی است. کانیهای رسوبی مواد حاصل از تخریب سنگهای آذرین، دگرگون شده و رسوبی توسط آبهای جاری به حوضه های رسوب گذاری حمل و در دریاچه ها ته نشین می شوند . پس در اثر تبخیر و یا واکنشهای شیمیایی در دریاچه ها و دریاها کانیهای رسوبی را پدید می آورند. در میان کانیهای رسوبی کانیهای رسی، کربناتها، کلریدها و سولفاتها فراوانتر هستند. کانیهای رسی - این کانیها از تجزیه شیمیایی پاره ای سیلیکاتها در اثر هوازدگی شیمیایی به وجود می آیند . کانیهای رسی همراه با مواد آلی گیاهی و جانوری و باکتریها، خارجی ترین قشر پوسته زمین یعنی خاک را به وجود می آورند. کانیهای رسی دانه ریزند و ساختمان ورقه ای دارند. کربناتها - از کربناتها، می توان کانی کلسیت را نام برد که کانی اصلی سنگهای مرمر و آهکی است . کلسیت با اسید کلریدریک به سهولت می جوشد و رخ سه جهتی دارد. کانی دولومیت نیز از کربناتها است. خواص دولومیت بسیار شبیه کلسیت است، اما دولومیت فقط به صورت پودر با اسید کلریدریک واکنش می دهد. کلریدها و سولفاتها کلرید سدیم (هالیت) از مهمترین و فراوان ترین رسوبات شیمیایی است که از تبخیر آب کولابها به وجود می آید . بلورهای آن مکعبی شکل و شورمزه است و در زیر چکش به صورت مکعب های کوچک در می آید .سولفاتها نیز همراه کلریدها در رسوبات تبخیری یافت می شوند . مهمترین سولفاتها،انیدریت(سولفات کلسیم بدون آب) است که بلورهایی به شکل قوطی کبریت دارد . ژیپس یا گچ (سولفات کلسیم آبدار) نیز از سولفاتهای مهم است که برای تهیه گچ، مصرف می شود. بلورهای ژیپس به آسانی ورقه ورقه می شوند. کانیهای دگرگونی بسیاری از کانیهای موجود در سنگهای آذرین و رسوبی، در اثر فشار لایه های فوقانی و دمای زیاد قشر زیرین پوسته یا در مجاورت توده های ماگمایی تغییر شکل و حالت می دهند و به صورت کانیهای دگرگونی در می آیند. گارنتها (گروناها) - گارنتها از انواع سیلیکاتها و سنگهای دگرگون شده مانند میکاثیست است . سختی گارنتها زیاد است و به رنگهای سبز، سیاه، یاقوتی و به اندازه های مختلف یافت می شود. گرافیت- تنها کانی دگرگونی است که منشأ زیستی دارد . این کانی بسیار نرم است و از دگرگون شدن انواع زغال سنگ به وجود می آید. کاربرد کانیها 1- بسیاری از کانیها به علت دارا بودن رنگ، جلا، شکل ویژه بلور و سختی زیاد، قیمتی یا نیمه قیمتی به شمار می روند و در جواهرسازی مورد استفاده قرار می گیرند. الماس، زمرد، آمتیست (کوارتز بنفش) و کرندم از این دسته اند. 2-زمین شناسان با دانستن شرایط تشکیل یک کانی، برای درک بعضی وقایع گذشته، از کانیها استفاده می کنند. 3- بسیاری از اجسام را می توان با استفاده از موادی که از کانسنگ ها استخراج می شود، ساخت؛ مثلاً آهن از هماتیت و آلومینیوم از بوکسیت گرفته می شود . کانسنگ به ماده ای گفته می شود که می توان آن را برای حاصل آوردن فراورده های پر ارزش استخراج و تصفیه کرد.
سؤالات
1-شکل بلور کدامیک از کانیهای زیر صحیح است؟
الف) هالیت - ورقه ورقه ب) کوارتز- سوزنی ج) ژیپس – مکعبی د) پیریت – صدفی
2- چگونه می توان کلسیت و دولومیت را از هم تشخیص داد؟ الف) از شکل بلور ب) در زیر چکش ج) اثر بر اسید کلریدریک د) از سطح شکست
3- گرافیت می تواند از دگرگونی کدامیک از کانیهای زیر تشکیل شود؟
الف) مالاکیت ب) گارنت ج) آنتراسیت د) میکای سیاه
4- کدامیک از عناصر زیر در سیلیکاتهای روشن یافت نمی شود؟
الف) سدیم ب) پتاسیم ج) منیزیم د) آلومینیوم
5- آزبست از کدام دسته کانیهاست؟
الف) فلدسپاتها ب) آمفیبولها ج) پلاژیوکلازها د) سیلیکاتهای روشن
۶- کدامیک از کانیهای زیر بلورهای لوزی السطوح دارند؟
الف) دولومیت ب) هالیت ج) پیریت د) گرافیت
7- ازاستخراج و تصفیه کانی بوکسیت کدام محصول را می توان به دست آورد؟
الف) گچ بنایی ب) کود شیمیایی ج) آهن د) آلومینیوم
8- از آپاتیت در تهیه کدام محصول زیر استفاده می شود؟
الف) جواهر ب) کاغذ سمباده ج) کود شیمیایی د) طلق نسوز
9- کدامیک از کانیهای زیر سیلیکات آهن، منیزیم و پتاسیم آبدار است؟
الف) سرپانتین ب) پیروکسن ج) آمفیبول د) بیوتیت
10- کدامیک از کانیهای زیر در جواهرسازی کاربرد دارد؟
الف) هماتیت ب) گارنت ج) هالیت د) پیریت
11- درترکیب کدامیک ازکانیهای زیر،سرب وجوددارد؟
الف)هماتیت ب)گالن ج)پیریت د)هالیت
12- درکدام کانی پیونداتمی درامتدادیک سطح نسبت به دوسطح دیگر،ضعیف تراست؟
الف)گالن ب)کلسیت ج)هالیت د)میکا
--------------------------------------------------------------- فصل ششم- ماگماتیسم و سنگهای آذرین
سنگهای آذرین مواد مذاب فقط در بخشهایی از داخل زمین دیده می شوند که گرمای موجود، برای ذوب سنگها کافی است. این مواد مذاب پس از تشکیل شدن، ممکن است که به سطح زمین برسند، یا ا ینکه در درون زمین سرد شوند . در این موارد، سنگهای آذرین بیرونی و درونی تشکیل می شوند . ساختهایی که پس از سرد شدن کاگما در درون پوسته زمین حاصل می شوند، دارای شکلهای مختلفی اند و بر این اساس به آنها نامهای مختلفی داده اند . به عنوان مثال باتولیتها بزرگترین و و سیع ترین توده های آذرین عمقی اند که بلورهای آن دانه درشت هستند . گاهی بر اثر فرسایش لایه های رسوبی، باتولیت ها بر سطح زمین ظاهر می شوند. ساختارهای دیگری نیز از مواد آذرین تشکیل می شوند که به صورت تزریق در بین سنگهای مجاور هستند. ذوب و تبلور هنگامی که کانی ذوب می شود، در نقطه ذوب فاصله یونها از هم زیادتر شده و شدت ارتعاشات بر نیروی پیوند شیمیایی فائق می آید و در نتیجه نظم ساختمان بلور از بین می رود، حجم ماده زیادتر می شود و چگالی آن کمتر می شود. در حالت تبلور عکس پدیده ذوب رخ می دهد. تشکیل ماگما در تشکیل ماگما، چند عامل دخالت دارند . اولین عامل دما است. افزایش دما باعث سست شدن پیوندهای یونی کانیها می شود و موجب ذوب سنگها می شود . دومین عامل فشار است. افزایش فشار باعث محکم شدن پیوندهای شیمیایی می شود، در نتیجه مانع از ذوب سنگها می شود . هرچه عمق زیاد ش ود، فشار افزایش می یابد . برای ذوب سنگها در اعماق زیاد، دمای بیشتری نسبت به سطح زمین لازم است . سومین عامل آب است . چون آب در همه سنگهای پوسته زمین وجود دارد، لذا افزایش فشار بخار آب را باید عاملی در ذوب سنگها به حساب آورد . در هنگام تشکیل ماگما کانیهایی که نق طه ذوب پایین تری دارند (زودگداز) زودتر از کانیهایی که نقطه ذوب بالاتری دارند (دیرگذاز) ذوب می شوند. نوع کانیها نوع کانیهای سنگهای آذرین کاملاً بستگی به ترکیب شیمیایی این سنگها دارد . چنانکه سنگهای پرسیلیس به علت وفور کوارتز و فلدسپات، ظاهری روشن دا شته و سنگهای کم سیلیس به علت وفور کانیهای آهن و منیزیم دار رنگ تیره تر از خود ظاهر می سازند . وقتی ماگمای داغ شروع به سرد شدن می کند در دماهای مختلف، کانیهایی با ترکیبهای متفاوت می توانند از مایع جدا شوند . یکی از پژوهشهای بی سابقه در مورد تبلور ماگما توسط بوون ژئوفیزیکدان آمریکایی انجام شد. بافت بافت یک سنگ آذرین به اندازه، شکل و آرایش کانیهای موجود در سنگ اشاره می کند . سنگهای آذرین را از روی بافت، به سه نوع درشت بلور، ریزبلور و شیشه ای طبقه بندی می کنند. هرقدر سرعت سرد شدن، کندتر باشد، بلورها درشت تر می شوند . در بافت شیشه ای به علت سریع سرد شدن، ساختمان منظم بلورین وجود ندارد . بافتی به نام پورفیری نیز وجود دارد که در آن بلورهای درشت در زمینه ای فاقد بلور یا ریزبلور قرار دارند . وجود بافت پورفیری حاکی از آن است که سنگ در دو مرحله سرد شده است . بافت حفره دار و اسفنجی نیز در سنگ پا و پوکه معدنی دیده می شود که به علت خروج گازها از گدازه در حال انجماد به وجود می آید. طبقه بندی سنگهای آذرین سنگهای آذرین را بر اساس ترکیب شیمیایی، نوع کانیهای تشکیل دهنده و بیرونی و درونی بودن یا بافت سنگ، طبقه بندی می کنند. موارد استفاده سنگهای آذرین بعضی از سنگهای آذرین به ویژه گرانیتها و گابروها پس از برش و صیقل دادن به عنوان سنگهای تزئینی مصرف می شوند. از رگه های سیلیس در شیشه سازی، از رگه های فلدسپات در چینی سازی، از پوکه معدنی به عنوان عای ق درساختمانها و از سنگ پا برای ساییدن و پرداخت چوب استفاده می شود . بعضی از فلزات باارزش مثل طلا، نقره، مس،جیوه، پلاتین و غیره توسط سنگهای آذرین فراهم می شود. از فرسایش و هوازدگی کانیهای سنگهای آذرین، خاک به وجود می آید که تکیه گاه و محل زیست و تغذیه موجودات زنده در سطح زمین است.
سؤالات
1-از پوکه معدنی، بیشتر در چه موردی استفاده می شود؟
الف) جهت سایین چوب ب) در شیشه سازی ج) در گل حفاری چاههای نفت د) به عنوان عایق در ساختمانها
-۲ بافتی که در آن بلورهای درشت در زمینه ای ریز بلور قرار دارند را چه می نامند؟
الف) بافت شیشه ای ب) بافت پورفیری ج) بافت اسفنجی د) بافت حفره دار
3- کدامیک از عوامل زیر مانع از ذوب سنگها می شود؟
الف) افزایش دما ب) افزایش فشار ج) افزایش مواد فرار د) افزایش بخار آب
4- در نقطه ذوب فاصله یونها از هم ....... و چگالی کانی ....... می شود.
الف) بیشتر- کمتر ب) بیشتر- بیشتر ج) کمتر- کمتر د) کمتر- بیشتر
5- از فلدسپات، بیشتر در چه صنعتی استفاده می شود؟
الف) ساختمان سازی ب) شیشه سازی ج) چینی سازی د) داروسازی
6-کدام گزینه،ازساختهای آذریندرونی صفحه ای است؟
الف)سیل ودایک ب)باتولیت وسیل ج)لاکولیت ودایک د)باتولیت ولاکولیت
7-کدام سنگ رنگ روشنتری نسبت به بقیه دارد؟
الف)ابسیدین ب)بازالت ج)ریولیت د)گابرو
8-دریک ماگمای بازالتی حاصل واکنش کانی الیوین باماده مذاب کدام است؟
الف)سرپانتین ب)آمفیبول ج)پیروکسن د)پلاژیوکلازکلسیم دار
--------------------------------------------------------------- فصل هفتم - سنگهای رسوبی
سنگهای رسوبی رسوبات به وسیله عواملی مانند آب، یخچال یا باد به وجود آمده و پس از جا به جایی معمولاً به صورت لایه لایه روی هم ته نشین می شوند و سپس مبدل به سنگهای رسوبی می شوند . سنگهای رسوبی در سطح زمین فراوانتر از سنگهای دیگرند و در زندگی ما اثر زیادی دارند . سنگهای رسوبی منابعی چون نفت، زغال سنگ، گاز، معادن، آهن، سنگهای ساختمانی و ... را تشکیل می دهند. منشأ رسوبات 1-مواد تخریب شده: شن، ماسه و رس حاصل از تخریب سنگهای قاره ها، در دریاها رسوب می کنند. 2-بقایای بدن جانداران: پوسته، صدف و اسکلت جانداران که پس از مرگشان در آب رسوب می کند. 3-مواد شیمیایی : موادی که در خشکیها در آب حل می شوند، به طریقه شیمیایی در آب رسوب می کنند؛ مانند نمک طعام، کربناتهای کلسیم و منزیم، سولفاتها و ترکیبات آهن و ... کانیهای موجود در سنگهای رسوبی در سنگهای رسوبی سه کانی : رس، کوارتز و کلسیت از همه بیشتر یافت می شود . کانیهای رسی از تجزیه سیلیکاتها، به ویژه فلدسپاتها حاصل می آیند . این کانیها بعداً می توانند اجزای اصلی سنگهای رسی یا شیل ها را تشکیل دهند . کوارتز هم از تجزیه سنگهای آذرین به وجود می آید، بیشتر حجم ماسه سنگها را کوارتز تشکیل می دهد. مقداری سیلیس محلول نیز در نتیجه هوازدگی سنگهای گرایشی یا انحلال موجوداتی که اسکلت سیلیسی دارند (دیاتوم ها ) حاصل می آید که بعداً ممکن است سیمان سنگهای رسوبی دانه درشت را پدید آورد یا کانی جدیدی به نام اوپالSio2.nH2o را به وجود آورد. و کلسدونی نیز سیلیس به صورت بلورهای دانه ریز دیده می شود . « فلینت » در سنگهای رسوبی مانند آتش زنه کلیست کانی اصلی تشکیل دهنده سنگهای آهکی است . کربنات کلیسم می تواند بین ذرات و قطعات سنگها نقوذ کند و آنها را به هم بچسباند. به جز سه کانی رس، کوارتز و کلسیت، کانیهایی مانند : 1) دولومیت، 2) فلدسپاتهای مختلف و میکا، 3) اکسیدهای آهن (هماتیت و لیمونیت )، 4) هالیت و ژیپس، 5) قطعات ریز و درشت مواد آتشفشانی و مواد آلی، نیز در سنگهای رسوبی یافت می شوند. حمل رسوبات مواد سازنده رسوبات شیمیایی به صورت محلول در آب حمل می شوند . بیشتر رسوبات از نوع تخریبی اند و از خرد شدن سنگها در خشکی یا سواحل، حاصل آمده اند . اندازه دانه هایی که به محیط رسوبی برده می شوند به نوع سنگ اولیه، مقاومت آن، نوع عامل حمل کننده، مسافت طی شده و وضعیت مسیر بستگی دارد . دانه ها در ضمن حمل ممکن است، با ایجاد ساییدگی، گرد و بدون زاویه شوند. سنگ شدن (دیاژنز) دیاژنز به مراحلی گفته می شود که طی آن از رسوبات نرم و منفصل، سنگهای سخت و متصل پدید می آید . دیاژنز به سه صورت می تواند اتفاق بیفتد: 1- سیمان شدن : در این مورد فو اصل موجود در بین قطعات و ذرات سنگ را نوعی ماده شیمیایی پر می کند و آنها را به هم می چسباند . کلیست، دولومیت و کوارتز می توانند سیمان سنگهای رسوبی شوند . اکسیدهای آهن، اوپال و ایندریت نیز می توانند سیمان برخی سنگهای رسوبی شوند. 2- متراکم شدن و خشک شدن : در فر آیند متراکم شدن، به علت فشاری که از لایه های فوقانی وارد می آید، فضاهای میان ذرات به تدریج تقلیل حاصل می کند و بر تراکم و چسبندگی لایه ها افزوده می شود . در فرآینده خشک شدن نیز، آبی که فواصل میان ذرات را پر کرده، بیرون رانده می شود. 3-تبلور دوباره : متبلور شدن بعضی از مواد رسوبی، خود یک نوع تشکیل سنگ محسوب می شود . این فرآیند در بسیاری از سنگهای آهکی و دولومیتی دیده می شود. بافت دو نوع بافت در سنگهای رسوبی دیده می شود: 1-بافت آواری (تخریبی): ذرات رسوبات آواری ممکن است دانه درشت (با قطر بزرگتر از 2 میلی متر)، دانه متوسط (قطر از 2 تا میلی متر ) یا دانه ریز (با قطر کمتر از میلی متر ) باشند. سیمان اصلی این گونه بافتها آهک، سیلیس و اکسیدهای آهن و رس است. 2- بافت غیرآواری (بلورین): این بافت به صورت شبکه های بلورین به هم پیوسته است. اندازه بلورها ممکن است درشت، متوسط یا ریز باشد. طبقه بندی 1- سنگهای رسوبی آواری: این گروه بر اساس اندازه ذرات، طبقه بندی می شوند. الف) شیل ها : دانه ریزترین و فراوان ترین سنگهای رسوبی هستند که از کانیهای رسی و میکا تشکیل شده اند. شیل ها به رنگهای متفاوت قرمز، سبز و سیاه دیده می شوند که رنگ آنها نشان دهنده کانیهای تشکیل دهنده آنهاست. ب) ماسه سنگها : دانه هایی با اندازه متوسط دارند که توسط سیمانی از سیلیس یا کربنات به هم متصل شده اند . ماسه سنگی که بیش از 90 درصد آن کوارتز باشد، کوارتز آرنیت نام دارد . دانه های آن گرد و جور شده است و رنگ روشن دارد . اما ماسه سنگی که بیش از 25 درصد فلدسپات دارد، آرکوز نامیده می شود که در آن جورشدگی دانه هاخوب نیست و دانه ها زاویه دارند. ج) کنگلومرا: دانه هایی با اندازه درشت، با گرد شدگی خوب و سیمانی از جنس سیلیس و رس دارند « بِرِش » از سیمان شدگی ذرات درشت و زاویه دار با زمینه ای از ذرات ریزتر تشکیل شده است. 2- سنگهای رسوبی شیمیایی غیرآلی : این سنگها زمانی تشکیل می شوند که مواد حل شده در آب به علت تبخیر یا تحمل تغییرات شدید دما رسوب کنند. الف) سنگ آهک و چرت : این سنگها مستقیماً در آبهای شور یا شیرین رسوب می کنند . قابلیت انحلال کربنات کلسیم، به مقدار دی اکسید کربن موجود در آب بستگی دارد . دما، آشفتگی آب، وجود گیاهان فتوسنتز کننده، عمق محصول رسوب کردن سیلیس در « چرت » . و فشار آب نیز در مقدار رسوب کربنات کلسیم در آب دخالت دارند آبهایی است که از این ماده اشباعند. ب) دولومیت، در اثر عبور محلولهای غنی از منیزیم، از سنگهای آهکی به وجود می آید. ج) سنگهای تبخیری مانند سنگ نمک و سنگ گچ از تبخیر آبهای سرشار از یون، مانند بعضی کولابها و دریاچه ها که در اثر تبخیر به حد اشباع می رسند، به وجود می آیند. 3- سنگهای رسوبی شیمیایی آلی: این سنگها محصول فعالیت جانداران هستند. الف) سنگ آهک آلی : بیشتر در آبهای گرم و کم عمق استوایی تشکیل می شود . از تجمع اسکلت و پوسته های آهکی جانداران، پس از مرگ سنگ آهک حاصل می آید. ب) چرت آلی : نوعی سنگ رسوبی شیمیایی آلی است که بیشتر آن را سیلیس بازمانده از جانداران دریازی چون شعاعیان و دیاتوم ها تشکیل می دهد. ج) زغال سنگ : در محیطی که اکسیژن اندک باشد، بقایای گیاهی ممکن است مدفون شوند و تجزیه نشده باقی بمانند. در طول میلیونها سال، با افزایش فشار و وزن رسوبات فوقانی، آب، و گازهای دیگر از بازم انده های گیاهی خارج می شوند و به نسبت درصد کربن آنها افزوده می شود. در مراحل اولیه این فرایند ساختار گیاه حفظ می شود و ماده ای قهوه ای رنگ و نرم به نام تورب ایجاد می شود . با افزایش تدریجی فشار و گرما این مواد فشرده تر و سخت تر می شوند. این مواد به ترتیب درجه خلوص لیگنیت، زغال سنگ و آنتراسیت هستند.
سؤالات
1-بِرِش، جزو کدام دسته از سنگهای رسوبی است؟
الف) سنگهای رسوبی آواری ب) سنگهای رسوبی آلیج) سنگهای رسوبی شیمیایی د) سنگهای رسوبی شیمیایی غیرآلی
2-شیل های سیاه در چه آبهایی رسوب می کنند؟
الف) آبهای دارای اکسیژن کم ب) آبهای دارای اکسید آه ج) آبهای دارای اکسیژن زیاد د) آبهای دارای اکسید آلومینیوم
3-گلسنگ از چه دانه هایی تشکیل شده است؟
الف) سیلت و شن ب) رس و ریگ ج) سیلت و رس د) رس و ماسه
4- کانیهای تشکیل دهنده شیل ها بیشتر کدامند؟
الف) آهک و رس ب) رس و میکا ج) کوارتز و میکا د) رس و فلدسپات
5-کنگلومراها چه بافتی دارند؟
الف) ذرات رسوبی درشت زاویه دار با ماده زمینه ای رس و سیلت ب) ذرات رسوبی متوسط زاویه دار با ماده زمینه ای رس و سیلت ج) ذرات رسوبی متوسط گرد با ماده زمینه ای رس و سیلیس د) ذرات رسوبی درشت گرد با ماده زمینه ای رس و سیلیس
6- کدامیک از سنگهای رسوبی زیر دارای دو منشأ آلی و شیمیایی است؟
الف) زغال سنگ ب) سنگ نمک ج) دولومیت د) سنگ آهک
7-کدام گزینه ازخصوصیات سنگ آتش زنه"فلینت"نیست ؟
الف)دارای بلورهای دانه درشت است ب)جنس بلورهای آن ازسیلیس است ج)آدمهای نخستین ازآن ابزارهائی می ساختند د)دارای سختی نسبتا زیادی است
8- کدام سنگ زیرازتجمع رسوبات دراثرزمین لغزه وسیمان شدگی بعدی آنهاایجادشده اند؟
الف)گلسنگ ب)سنگ رس ج)سیلت سنگ د)برش
9- سنگ رسوبی تخریبی بابیش از90درصدکوارتز وسیمان اندک،..................نام دارد.
الف)آرکوز ب)سیلت سنگ ج)کوارتزآرنیت د)کنگلومرا
10- آبهای کم عمق وگرم استوائی بهترین محل برای تشکیل....................می باشد.
الف)سنگ دولومیت ب)سنگ آهک آلی ج)سنگ آهک شیمیائی د)چرت آلی
11- موادی که رودها باخودحمل می کنندمعمولامتناسب با....................ته نشین می شوند.
الف)حجم ب)شکل ج)وزن د)اندازه
12- کدام گزینه ی زیرترکیب کانی اوپال رانشان می دهد؟
الف)Sio2.nH2o ب)Al2o3.nH2o ج) Sio2. H2o د) Al2o3. H2o 13
- برای احداث یک کارخانه سیمان پرتلند،بهتراست محل کارخانه نزدیک به چه سنگهائی باشد؟
الف)انیدریت وباریت ب)رس وسنگ گچ ج)سیلت وماسه سنگ د)شیل وسنگ آهک 14- کدامیک ازشرایط تشکیل زغال سنگ نمی باشد؟
الف)اکسیژن اندک درمحیط ب)فشارووزن رسوبات فوقانی ج)آب ساکن وگرم مناطق مردابی د)وجودجریان هوادرمحیط
15- چرت زیستی نوعی سنگ رسوبی شیمیائی آلی است که بیشترآن را.......بازمانده ازجانداران دریازی تشکیل می دهد.
الف) سیلیس ب) آهک ج) دولومیت د)کانی های رسی
--------------------------------------------------------------- فصل هشتم- فرآیند دگرگونی و سنگهای دگرگون شده
عوامل دگرگون ساز عوامل دگرگون ساز شامل گرما، فشار و سیالاتی مانند آب است که از نظر شیمیایی فعالند. نقش گرما- افزایش دما موجب تحرک مواد سیال سنگ می شود . همچنین افزایش دما باعث بروز واکنشهای دگرگونی می شود که بسیاری از آنها در دمای بالا اتفاق می افتند. سنگها هنگامی که گرما دریافت می کنند، منبسط می شوند و حالت خمیری به خود می گیرند و حتی ممکن است به آرامی جریان پیدا کنند. نقش فشار- اگر فشار همه جانبه (در تمام جهات) به سنگ وارد شود، نتیجه آن متراکم شدن جسم و تبلور کانیهایی با وزن حجمی زیادتر است . اگر فشار، جهت دار باشد (در بعضی جهات بیش از جهات دیگر باشد) در سنگ تغییراتی به وجود می آید که پیدایش چین خوردگی و شکستگی از مهمترین آنهاست. نقش سیالات- با افزایش دما، آب از کانیهای آبدار خارج شده و به انجام واکنشهای شیمیایی کم ک می کند . همچنین آب می تواند با جابه جا کردن یونها، ترکیب کانیها را عوض کند . دی اکسید کربن، اکسیژن، گوگرد و اسیدها هم در دگرگون کردن سنگها نقش دارند. اقسام دگرگونی -دگرگونی مجاورتی : دگرگونی مجاورتی، زمانی رخ می دهد که ماگما در لابه لای سنگهای دیگر نفو ذ کند. سنگها درمجاورت ماگما، از ماگما گرما می گیرند و دچار دگرگونی می شوند. -دگرگونی ناحیه ای: این دگرگونی، منطقه وسیعی را دربر می گیرد و به دو صورت دفنی و حرکتی حرارتی اتفاق می افتد . دگرگونی دفنی، زمانی رخ می دهد که سنگها در زیر لایه ای به قطر بیش از 10 کیلومتر رسوب یا سنگ قرار بگیرند . در این شرایط، تأثیر توأم فشار و گرمای درونی زمین باعث تبلور مجدد کانیهای موجود در سنگ می شود. سنگهای حاصل از دگرگونی دفنی، بدون لایه اند. -دگرگونی حرکتی حرارتی : مربوط به زمانی است که سنگها در میان دو نیروی جانبی که باعث ایجاد چین خوردگیها و رشته کوهها می شود، به دام بیافتند . این سنگها با تحمل فشار جهت دار، حالت لایه دار، به خود می گیرند. -دگرگونی گرمایی (هیدروترمال): این دگرگونی حاصل تأثیر آب بسیار داغ بر سنگها و ایجاد تغییرات شیمیایی در آنهاست. بافت الف) اندازه دا نه ها : عموماً در طی دگرگونی، کانیهای دانه ریز با هم یکی می شوند و کانیهای دانه درشت را به وجودمی آورند؛ به این عمل، تبلور دوباره می گویند . گاهی نیز بر اثر نیروهای وارده، سنگها خرد می شوند و دانه ها شکسته می شوند. ب) شکل دانه ها : اگر کانیهای ورقه ای در جه ت عمود بر فشار جهت دار قرار بگیرند، اندازه آنها بزرگ می شود و سنگ، شکل ورقه ورقه یا فلس مانند پیدا می کند که به آن شیستوزیته می گویند . در دگرگونی شدید، کانیهای غیر ورقه ای مانند کوارتز و فلدسپات نیز تا حدی پهن می شوند و سنگ، منظره ای نواری به خود می گیرد . به این جهت یافتگی، فولیاسیون می گویند. تغییر در کانیها 1-کانیها بدون تغییر ترکیب شیمیایی رشد می کنند؛ مانند رشد بلورهای کوارتز در سنگ. 2- کانیها بدون تغییر ترکیب بر اثر شدت درجات دگرگونی به کانی دیگری تبدیل می شوند؛ مثل تبدیل گرانیت به الماس. 3- کا نیها با هم واکنش می کنند و کانی جدیدی را تشکیل می دهند؛ مانند پدید آمدن ولاستونیت از ترکیب کلیست کوارتز. 4-آب و یا سیالات وارد ترکیب کانی می شود و یا از آن خارج می شود. طبقه بندی سنگهای دگرگونی 1-دارای جهت یافتگی: از این گروه سنگ لوح، شیست وگنیس را می توان نام برد. 2-فاقد جهت یافتگی: از این گروه می توان مرمر، کوارتزیت و هورنفلس را نام برد. درجات دگرگونی درجه پایین دگرگونی، حدی بین 200 تا 400 درجه سانتیگراد و فشاری حدود 2 تا 6 کیلوبار است. درجه بالای دگرگونی، دمایی بین 500 تا 700 درجه سانتیگراد و فشاری حدود 8 تا 10 کیلوبار است. سنگهای دارای درجه پایین دگرگونی هنوز بسیاری از مشخصات اولیه خود را حفظ کرده اند اما در درجه بالای دگرگونی، به علت تحمل فشار و دمای بیشتر، ساختار اولیه سنگ از بین می رود. دگرگونی و منابع طبیعی بر اثر فرآیندهای دگ رگونی، منابع طبیعی باارزشی به وجود می آید . به موارد مصرف کانیهای باارزشی چون گرافیت،گارنت، آزبست و تالک اشاره شد . از کانی دگرگونی کیانیت نیز برای ساختن چینی شمع خودروها استفاده می شود . سنگهای دگرگون شده نیز به علت دوام و استحکام زیاد، موارد مصرف زیادی دار ند . از سنگهای دگرگون شده در نمای بیرونی ساختمانها، سدها و پلها استفاده می شود . سنگ مرمر همواره مورد توجه مجسمه سازان بوده است . سرپانتی نیت به علت ظاهر زیبایش باارزش شده است . گاهی نیز سنگهای دگرگون شده منابع فلزی پرارزشی مانند مس، نیکل، طلا، آهن و ... را دربر دارند.
سؤالات
1-به پهن شدن کانیهای غیر ورقه ای در دگرگونی شدید و گرفتن منظره نواری چه می گویند؟
الف) تبلور مجدد ب) شیستوزیته ج) فولیاسیون د) دگرگونی دفنی
2- عامل دگرگون ساز فشار همه جانبه، چه اثری بر سنگها می گذارد؟
الف) چین خوردگی ب) شکستگی ج) تراکم کانی د) انعطاف پذیر شدن کانی
3- از کدام کانی برای ساختن چینی شمع خودروها استفاده می شود؟
الف) گارنت ب) آزبست ج) گرافیت د) کیانیت
4- کدام دو سنگ دگرگون شده زیر فاقد جهت یافتگی هستند؟
الف) شیست و گنیس ب) مرمر و هورنفلس ج) سنگ لوح و کوارتزیت د) ولاستونیت و شیست
5- دگرگونی حاصل از تأثیر آب بسیار داغ بر سنگها را چه می نامند؟
الف) دگرگونی مجاورتی ب) دگرگونی حرکتی حرارتی ج) دگرگونی هیدورترمال د) دگرگونی ناحیه ای
6-نقش سیالات درکدام وگرگون شدن مهمتراست؟
الف)الیوین به سرپانتین ب)کلسیت به ولاستونیت ج)گرافیت به الماس د)کلسیت به مرمر
7-کدام تبدیل نشانه دگرگونی است؟
الف)رس به شیل ب)الیوین به تالک ج)فلدسپات به کائولن د)لیمونیت به هماتیت
8-دردگرگون شدن شدیدسنگهاکدام عامل مهمتراست؟
الف)دما ب)زمان د)فشارهمه جانبه د)فشارجهت دار
9-اگرشکل کانیها.............ونوع فشار............باشددرسنگ خاصیت شیستوزیته ایجادمی شود؟
الف)غیرورقه ای-همه جانبه ب)ورقه ای-جهت دار ج)ورقه ای-محصورکننده د)ورقه ای-همه جانبه
10-علت وجودرگه درسنگ مرمرچیست؟
الف)خاصیت شیستوزیته ب)نوع دگرگونی ج)وجودفولیاسیون د)وجودناخالصی
--------------------------------------------------------------- فصل نهم- تغییرات سنگها هوازدگی هوازدگی
نتیجه فعالیت عوامل فیزیکی، شیمیایی و زیستی است که همه با هم بر سنگهای سطح اثر می کنند، ولی سبب جابه جایی مواد حاصل، نمی شوند . وجود منافذ و درزها و شکافها در سنگها باعث می شود که سنگها در معرض حمله فیزیکی و شیمیایی آب و هوا قرار گیرند و به تدریج خرد و متلاشی یا هوازده شوند. هوازدگی فیزیکی هوازدگی فیزیکی عبارت است از خرد شدن فیزیکی سنگها به قطعات و ذرات کوچکتر بدون آنکه ترکیب آنها تغییر کند. یخ بستن آب در شکاف سنگها، تغییرات دمای هوا یا رشد ریشه گیاهان و نفوذ آنها به داخل ترکهای سنگها می تواند از عوامل ایجاد هوازدگی فیزیکی باشد. هوازدگی شیمیایی در هوازدگی شیمیایی، کانیهای سنگ از نظر شیمیایی تغییر می کنند . انجام هوازدگی شیمیایی اغلب مستلزم وجود آب است، زیرا آب قادر است بسیاری از کانیها را در خود حل کند. نوع دیگر هوازدگی شیمیایی بر اثر ترکیب مستقیم اکسیژن با یک عنصر، طی فرآیند اکسایش انجام می گیرد. گیاهان و جانداران نیز در هوازدگی شیمیایی مؤثرند. -پایداری سنگها در برابر هوازدگی پایداری سنگها در برابر هوازدگی به عوامل زیر بستگی دارد: 1- ترکیب و ساختمان سنگ : پایداری یک سنگ به ترکیب کانی شناسی آن وابسته است؛ مثلاً کوارتز یک کانی مقاوم است. روشن است هرچه بافت یک سنگ، منافذ و شکافهای بیشتری داشته باشد، آسانتر هوازده می شود. 2- اقلیم : رطوبت و گرما دو عامل مهم تشدید واکنشهای شیمیایی اند . بنابراین هوازدگی در مناطق گرم و مرطوب نسبت به نواحی سرد و خشک، خیلی بیشتر است و تا عمق بیشتری نفوذ می کند. 3- شیب زمین : در شیبهای تند، یک کانی بر اثر هوازدگی از سنگ بستر جدا می شود و به حرکت در می آید، در نتیجه سطح تازه ای از سنگ بستر در معرض هجوم عوامل هوازدگی قرار می گیرد. 4- زمان: بعضی سنگها در مدت خیلی زیادی، بدون تغییر باقی می مانند و یا خیلی کم دچار هوازدگی می شوند و بعضی دیگر در زمان کمی دچار هوازدگی قابل توجهی می شوند. خاک خاک، محصول نهایی هوازدگی و تخریب فیزیکی و شیمیایی سنگها همراه با باقیمانده های در حال فساد جاند اران است. خاک، لایه ای را بین سنگ بستر و هواکره تشکیل می دهد . زندگی گیاهی و جانوری موجود در خاک نیز در تشکیل خاک، عامل مهمی است . باقیمانده های گیاهان و جانوران پس از مرگ آنها موجب افزایش هوموس (گیاخاک) در خاک می شود . خاک به صورت لایه های افقی تشکیل می شود که به آن افقهای خاک می گویند. بالاترین لایه افقAاست که حاوی هوموس، رس و ماسه است . در زیر آن افقBقرار دارد که حاوی رس، ماسه،مقدار کمی هوموس و عناصر محلولی است که از افق بالا توسط آب شسته شده اند . در زیر افقBافقCقرارداردکه متشکل از سنگهایی است که بخشی از آن هوا زده اند . اغلب ریشه های گیاهی به افقCنمی رسند . نفوذ آب وهوا نیز به این افق محدود است. در زیر افقCسنگ بستر قرار دارد. فرسایش فرسایش، عبارت است از فرآیندهایی که در طی آن مواد هوازده و متلاشی شده سنگهای سطح زمین جابه جا می شوند. در طی فرسایش، هوازدگی همچنان ادامه دارد. عوامل زیر در فرسایش، دخالت دارند: 1) نیروی جاذبه : توده های سنگ و خاک در سراشیبی ممکن است بدون دخالت یک عامل حمل و نقل مثل آب، باد یا یخ، به حرکت درآیند . می توان این حرکات مواد در دامنه ها را به سه نوع تقسیم کرد : نوع اول عبارت است از حرکت و سقوط ذرات سنگ و خاک از سراشیبهای خیلی تند که « ریزش » نامیده می شود. نوع دوم حرکت توده های سنگ یا رسوب در امتداد سطح لغزشی است که« لغزش » نامیده می شود. . در نوع سوم حرکات دامنه ای مواد به صورت خمیری یا نیمه مایع به سمت پایین جریان پیدا می کنند که« جریان »نام داردمانند جریانهای گل. 2) آبهای جاری : رودها همواره سطح زمین را در جایی می فرسایند و مواد حاصل را در جای دیگری ته نشین می کنند. فرسایش از لحظه ای که قطرات باران فرود می آیند شروع می شود . انرژی جنبشی قطرات باران می تواند ذرات خاک را سست و پراکنده کند . آنگاه این ذرات، توسط آبهای سطحی شسته می شوند . این گروه فرسایش، فرسایش ورقه ای خوانده می شود . رودها بستر خود را فرسایش می دهند اما هیچ رودی نمی تواند پایین تر از ارتفاع دهانه خود، سطح زمین را فرسایش دهد . سطحی که در آن رودخانه انرژی خود را از دست می دهد و نمی تواند بیش از آن بستر خود را رو به پایین حفر کند، سطح مبنا یا سطح اساس خوانده می شود . سطح مبنای نهایی رودها معمولاً سطح دریاست. -تشکیل دره: بیشتر انرژی فرسایشی رودهای جوان، صرف عمیق تر کردن بسترشان می شود. دره رودهای جوانV شکل با دیواره های پرشیب است . وقتی رود جوان به سطح مبنای خود نزدیک می شود، شروع به فرسایش جانبی سواحل خود می کند و دره ای پهن تر به وجود می آورد. 4) آبهای زیر زمینی : آبهای فرورو ضمن عبور از لایه های خاک و سنگ، مقدار زیادی از مواد را در خود حل می کنند. مقدار و نوع مواد محلول در آب، بستگی به جنس و ضخامت لایه های خاک و دمای آبی که از میان آن می گذرد دارد. 5) یخچالها: یخچالها با نیروی زیادی، سنگ بستر خود را فرسایش می دهند و این کار به وسیله مورنها صورت می گیرد. تمام موادی که به وسیله یخچال حمل می شوند به نام مور ن موسومند. مورنها در زیر و اطراف یخچال به طور ثابت در یخ قرار دارند و همچنان که با یخ به جلو می روند، بستر یخچال را می سایند. 6) دریاها: نیروی زیادی در لبه امواج وجود دارد . این نیرو می تواند مواد را در ساحل جابه جا کند و اگر به ساحل سنگی برخورد کند باعث ر یزش و تخریب آن می شود. امواج دریا باعث پراکنده شدن شن، سنگریزه و گلهای رسی روی ساحل می شوند و سنگهای بزرگ را به قطعات کوچکتر تقسیم می کنند . آب دریا می تواند مواد حاصل از تخریب ساحل، هوازدگی و مواد حل شده توسط رودها را جابه جا کند. 7) باد: باد یکی از عوامل تغییر سیمای زمین به ویژه در نواحی خشک و بیابانی است . باد در حمل رسوبات خیلی کمتر از رودها و یخچالها مؤثر است . ذراتی که نزدیک سطح زمین و بر اثر غلتیدن یا جهشهای متوالی به جلو رانده می شوند« بار بستری » و ذرات دانه ریزتری که باد قادر است به صورت معلق در هوا حمل کند « بار معلق » خوانده می شوند . برخورد مداوم باد و ذراتی که به وسیله باد حمل می شوند با سطح خاک و سنگ موجب فرسایش آنها میشود. این عمل سایش بیشتر به وسیله ذرات ماسه انجام می گیرد. -رسوب گذاری وقتی که باد از جریان می افتد یا زمانی که آب از حرکت م ی ایستد و یا یخچال ذوب می شود یعنی انرژی خود را از دست می دهند، مواد همراه آنها ته نشین می شوند. به این مواد، رسوب و به این عمل رسوب گذاری می گویند: 1) آبهای جاری : وقتی که رودها می خواهند وارد دریا شوند، تمام مواد همراهشان رسوب خواهند کرد؛ ولی رودها بخشی از رسوبات سنگین وزن و درشت خود را نیز در خشکی ها و در بستر یا کناره های آن بر جای می گذارند . این گونه رسوبات را« آبرفت » می نامند.آبرفتها به ترتیب جرم و حجم، ته نشین می شوند و اغلب گردشدگی و جورشدگی خوبی دارند . تشکیل مخروط افکنه، دلتا، تراس آبرفتی و دشت س یلابی از اعمال رسوب گذاری آبهای جاری است. 2) آبهای زیرزمینی : آبهای زیرزمینی موادی را به صورت محلول حمل می کنند . این مواد محلول به صورت سیمان بین ذرات منفصل، ته نشین می شوند و آنها را تبدیل به سنگ می کنند . بر اثر فرایند جانشینی ممکن است یک ماده در آب حل شو د و همزمان، جای آن با ماده معدنی جدیدی پر شود . آبهای زیر زمینی با رسوب گذاری کربنات کلسیم در غارها، شکلهای زیبایی را به وجود می آورند . رسوبات سقف غارها را استالاکتیت و رسوبات کف غارها را استالاکمیت می نامند . آبهای زیر زمینی با ظاهر شدن در سطح زمین (معمولاً به صورت چشمه های آب گرم ) نیز مقداری از کانیهای محلول در آب را در سطح زمین ته نشین می کنند. 3) یخچالها: ته نشین شدن مواد حمل شده به وسیله یخچالها را باید نتیجه مستقیم ذوب یخ و برف دانست . بعضی موادی که توسط یخچالها رسوب گذاری می شوند به صورت لایه لایه نیستند که رسوبات درهم یخچالی نامیده می شوند و بعضی مواد، تقریباً صورت لایه لایه دارند که رسوبات مطبق یخچالی نامیده می شوند. 4) اقیانوسها: منابع رسوبات اقیانوسی عبارتند از : قاره ها، آب دریا، پوسته و اسکلت جانداران آبزی، خاکسترهای آتشفشانی و مقدار کمی رسوبات که از خارج از سیاره زمین منشأ گرفته اند. به رسوبات اقیانوسهای باز (دروازه حاشیه قاره ها ) که در دشت مغاکی ته نشین می شوند، رسوبات پلاژیک می گویند . رسوبات پلاژیک، بیشتر منشأ زیستی دارند. بخشهای سخت آهکی بدن روزن داران و بخشهای سخت سیلیسی بدن شعاعیان از مهمتری ن تشکیل دهنده های رسوبات پلاژیک هستند . نوع دیگری از رسوبات زیستی دریاها، ریفهای آهکی هستند . ریفها توده های آهکی بزرگی هستند که به وسیله جانداران دریایی آهکساز به ویژه مرجانها، ایجاد می شوند . در بخشهای خیلی عمیق کف اقیانوسها گرهکهای منگنز ته نشین می شوند . این گرهکها توده های مدور و غنی از منگنز، به قطر 5 تا 10 سانتی متر اند که مناطق وسیعی از کف دریاها را می پوشانند . این گرهکها شامل لایه های اکسید منگنز و آهن مخلوط باذرات رسوبی اند. 5) باد: ذرات ماسه که در نزدیک سطح زمین، آهسته حرکت می کنند، خیلی زود با کم شدن سرعت باد از حرکت، باز می مانند . ذرات ریزتر رس و سیلت که به صورت معلق حرکت می کنند، مسافتهای طولانی تری را می پیمایند . باد معمولاً ذرات درشت تر را به صورت تپه ها یا پشته هایی از ماسه بر جای می گذارد که« تلماسه » خوانده میشوند.
سؤالات
1-کدام افق خاک حاوی رس، ماسه و مقدار کمی هوموس است؟
الف) A ب)B ج)C د)زیرافقC 2
- هوازدگی در کدام مناطق شدیدتر است؟
الف) گرم و خشک ب) گرم و مرطوب ج) سرد و خشک د) سرد و مرطوب
3- از کانیهای سیلیکاتی که از ماگما متبلور می شوند، آنهایی که در بالاترین دما و فشار تشکیل می شوند، در مقابل هوازدگی ........ مقاومت نشان می دهند. هرچه سنگ منافذ بیشتری داشته باشد ........ هوازده می شود.
الف) بیشتر – بیشتر ب) بیشتر -کمتر ج) کمتر – کمتر د) کمتر- بیشتر
4- قدرت فرسایشی کدامیک از عوامل زیر کمتر است؟
الف) آبهای جاری ب) یخچالها ج) بادها د) دریاها
5- ریفهای آهکی، بیشتر به وسیله کدامیک از جانداران آبزی به وجود می آیند؟
الف) روزن داران ب) شعاعیان ج) دیاتومها د) مرجانها
6-کاهش کدامیک سبب افزایش میزان خاک دریک منطقه می شود؟
الف)بارندگی ب)تخلخل ج)دما د)شیب زمین
7-مهمترین ماده ای که دردهانه چشمه هارسوب می کندکدام است؟
الف)بی کربنات کلسیم ب)سولفات کلسیم ج)کربنات کلسیم د)کلریدسدیم
8-کدام کانی زیردرمقابل هوازدگی مقاومت بیشتری دارد؟
الف)مسکوویت ب)فلدسپات کلسیم دار ج)پیروکسن د)آمفیبول
9-بارانهای تندوکوتاه مدت درکوهستانهای مناطق خشک،شرایطرابرای کدام نوع حرکت دامنه ای فراهم می کند؟
الف)حرکت ریزشی ب)زمین لغزه ج)جریانهای گلی د)خزش
۱۰-مهمترین جاندارانی که درتشکیل رسوبات پلاژیک کف اقیانوسهادخالت دارندکدامند؟
الف)آمونیتها-بلمنیتها ب)بازوپایان-اسکویدها ج)مرجانها-بندپایان د)روزن داران-شعاعیان
